CHƯƠNG XV

TỔ CHỨC HÀNH CHÍNH VÀ BỘ MÁY QUẢN LÝ

NHÀ NƯỚC Ở VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ

QUA CÁC THỜI KỲ

I. VÀI NÉT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC DÂN

TỘC THIỂU SỐ Ở VIỆT NAM

    Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, ngoài dân tộc Việt (Kinh) ra, hiện tại trên đất nước chúng ta còn có 53 dân tộc thiểu số khác nhau. Xét về mặt cư trú, các dân tộc thiểu số ở Việt Nam có cư trú ở vùng hải đảo, vùng ven biển,vùng đồng bằng, vùng thành thị, vùng trung du, vùng núi..., nhưng có thể nói vùng núi mới là nơi sống tập trung đông đảo và lâu đời nhất của các dân tộc thiểu số ở nước ta (trừ người Chăm, người Hoa, người Khơme ra, các dân tộc thiểu số khác còn lại đều sống ở vùng núi). Vùng núi Việt Nam

từ xưa tới nay là nơi có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng và môi trường sinh thái, nơi chiếm tới 2/3 diện tích của cả nước, nơi có đường biên 3000km/4000km đường biên của Việt Nam... Chính đặc điểm đó đã đặt ra cho các Nhà nước cầm quyền ở Việt Nam nhiệm vụ phải coi trọng vấn đề dân tộc, vấn đề miền núi trong các đối sách của mình. Hay nói một cách khác đi, các Nhà nước cầm quyền ở Việt Nam trong lịch sử khi muốn bảo vệ quyền lợi của mình, khi muốn bảo vệ chủ quyền của đất nước, quốc gia thì phải tranh thủ, lôi kéo được sự đồng tình ủng hộ, phải có những chính sách phù hợp với vùng dân tộc và vùng núi.

    Hiện tại chúng ta chưa có đủ những tư liệu khoa học, chưa có những công trình khoa học lớn nói về hình thức quản lý Nhà nước đối với đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Nam trong suốt 1.000 năm Bắc thuộc của các triều đại phong kiến Trung Quốc. Nhưng với tư tưởng coi khinh các dân tộc thiểu số ở chính quốc, ở ngoại biên là “man, di, mọi, rợ” thì rõ ràng khi sang Việt Nam, các triều đại Trung Quốc như Tần (221 - 207 TCN), Hán (206TCN - 220 SCN), Tuỳ (581 - 618), Đường (618 - 907)..., cũng không từ bỏ quan niệm đó. Nhưng từ thế kỷ X trở đi, khi nước ta bước vào thời kỳ tự chủ, với các triều đại như Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê, Tây Sơn, Nguyễn..., vấn đề dân tộc và miền núi đã có những thay đổi trong cách nhìn của các Nhà nước cầm quyền Việt Nam. Nhà Lý, nhà Trần, nhà Lê, trong và nhất là sau các cuộc kháng chiến chống Tống, chống Mông-Nguyên, chống Minh thắng lợi đã nhìn thấy vị trí trọng yếu của vấn đề dân tộc và miền núi. Chính quyền của các Nhà nước Việt Nam độc lập này đã bằng nhiều con đường, nhiều phương pháp khác nhau nhằm hướng tới mục đích cuối cùng là thu phục, nắm chắc được đồng bào các dân tộc thiểu số (đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng biên giới phía Bắc của Tổ quốc). Điều đó thể hiện ở hàng loạt các chính sách như tăng quyền, phong vương, gả con gái...cho

các tù trưởng người dân tộc thiểu số. Có thể nói hình thức quản lý Nhà nước mang tính hiệu quả lúc bấy giờ đối với các dân tộc thiểu số là lôi kéo, kết thân trên cơ sở ưu đãi và dựa vào thế lực của các Tù trưởng địa phương. Tất nhiên các Nhà nước cầm quyền cũng không hoàn toàn phó mặc quyền quản lý con người, quản lý vùng đất cho các tù trưởng người dân tộc thiểu số . Thông qua các hình thức như vào chầu, cống nạp, hay việc cử những quan lại có khả năng giao tiếp với đồng bào dân tộc thiểu số (Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư... thời Trần), Nhà nước trung ương về cơ bản đã giám sát, đã nắm được mọi hoạt động ở vùng có đồng bào dân tộc sinh sống.

    Thời kỳ cai trị của nhà Nguyễn (1802 - 1945) và chủ nghĩa tư bản phương Tây (Pháp, Mỹ), xuất phát từ những mục đích chính trị của mình, các thế lực này cũng muốn nắm bắt, quản lý cho được các dân tộc thiểu số nhưng lại thông qua con đường bạo lực, trấn áp, chia rẽ, gây thù hằn hay dụ dỗ, mua chuộc... Kết quả của những chính sách đó là bên cạnh lôi kéo được một bộ phận các dân tộc ít người đi theo chúng, còn tuyệt đại bộ phận các dân tộc thiểu số đã vùng lên đấu tranh, chống lại sự hà khắc của bộ máy cai trị.

    Như thế trong hơn 2000 năm qua, các Nhà nước cầm quyền ở Việt Nam đã có những thế ứng xử khác nhau đối với vùng núi và vùng các dân tộc thiểu số. Hay nói một cách khác, ở mỗi thời kỳ các Nhà nước cầm quyền ở Việt Nam đều đưa ra những cách thức quản lý Nhà nước riêng đối với các đồng bào dân tộc. Dù thế về đại thể tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước đối với vùng các dân tộc thiểu số cho đến thời kỳ trước năm 1945 đều đi theo mô hình quản lý mà vua Lê Thánh Tông đã đưa ra vào năm 1490. Đó chính là hình thức quản lý cấp cơ sở theo mô hình :

(Chú thích : 1 Đại Việt Sử Ký toàn thư (tập 2). Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội 1983, (trang 315))

II. TỔ CHỨC HÀNH CHÍNH VÀ BỘ MÁY QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

ĐỐI VỚI VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở BÌNH ĐỊNH TRONG LỊCH SỬ

    Bình Định là nơi có các dân tộc thiểu số Chăm, Bana, Hrê sinh sống lâu đời. Các dân tộc Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định hiện nay chủ yếu cư trú ở các huyện vùng núi cao của tỉnh như huyện Vân Canh, huyện Vĩnh Thạnh, huyện An Lão.... Đây là vùng đất có nhiều tiềm năng về động thực vật, khoáng sản, đất đai, nguồn nước, là cửa ngõ phía Tây của tỉnh, tiếp giáp với các tỉnh Tây Nguyên... Nhưng trước khi về với quốc gia Đại Việt (1471), vùng đất này thuộc vương quốc Chămpa. Chính vì thế khi nói đến quản lý Nhà nước của các Nhà nước Việt Nam đối với các dân tộc thiểu số ở Bình Định chúng ta chỉ đề cập đến thời kỳ từ năm 1471 trở về sau trên 2 góc độ:

    -Quản lý Nhà nước đối với vùng dân tộc thiểu số ở tầm vĩ mô.

    -Quản lý Nhà nước đối với vùng dân tộc thiểu số ở cấp cơ sở.

    Quản lý Nhà nước đối với vùng dân tộc thiểu số ở tầm vĩ mô trong thời kỳ từ năm 1471 trở về sau tại địa phương Bình Định chính là cách nhìn nhận của các triều đại Lê, Nguyễn, của chủ nghĩa thực dân Pháp, của đế quốc Mỹ (sau năm 1930 còn là chính sách của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam) về vấn đề dân tộc và miền núi trên địa bàn tỉnh. Tuy nhiên xuất phát từ những lợi ích, những mục đích khác nhau, xuất phát từ những điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau nên cách nhìn nhận về vấn đề dân tộc và miền núi tại địa phương Bình Định của các Nhà nước cầm quyền, của các thế lực không giống nhau.

    Quản lý Nhà nước đối với vùng dân tộc thiểu số ở cấp cơ sở tại địa phương Bình Định chính là việc thực thi các chính sách, chủ trương của cấp trên. Đây còn là các hình thức tổ chức quản lý, điều hành, giải quyết một cách cụ thể và sáng tạo những nội dung do cấp trên đề ra. Nhìn chung tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước trong vùng các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đã có những thay đổi, biến động qua các thời kỳ trong lịch sử. Điều đó được phản ánh qua từng giai đoạn lịch sử của vùng đất Bình Định như sau :

    1. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý ở vùng dân tộc thiểu

số tỉnh Bình Định trong thời kỳ 1471 - 1802.²

    Vùng núi Bình Định là nơi sinh sống lâu đời của các dân tộc thiểu số: Chăm, Bana, Hrê. Các dân tộc thiểu số ở Bình Định đã có những đóng góp hết sức quan trọng vào việc xây dựng và bảo vệ vùng đất này. Tuy nhiên trong buổi đầu tạo lập tỉnh, do nhiều nguyên nhân khác nhau (dân cư thưa thớt, vùng đất các huyện đồng bằng còn rộng lớn, chính quyền mới được thành lập...) nên có thể nói chính quyền trung ương thời Lê, thời các chúa Nguyễn khó có điều kiện với tay tới được vùng các dân tộc thiểu số của tỉnh Bình Định. Dù thế về mặt nguyên tắc tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước đối với vùng các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định vẫn phải tuân thủ theo quy định chung của Nhà nước Đại Việt lúc bấy giờ. Đó là mô hình quản lý Nhà nước cấp cơ sở theo kiểu : Xã -> Trang -> Sách -> Động -> Nguồn -> Trưởng mà vua Lê Thánh Tông đã áp dụng chung cho mọi vùng dân tộc thiểu số .

(Chú thích : 2 Năm 1471 là năm vua Lê Thánh Tông đánh chiếm kinh thành Vijava mở mang lãnh thổ Đại Việt đến núi Thạch Bi, còn năm 1802 là năm Gia Long lên ngôi vua mở đầu thời kỳ Nguyễn. Trong hơn 330 năm này có thể chia ra các thời kỳ: thời kỳ Lê (1471-1558), thời kỳ các chúa Nguyễn, thời kỳ Tây Sơn nhưng do hạn chế tài liệu nên chúng tôi không phân nhỏ ra.)

    Thời kỳ các chúa Nguyễn, nhất là vào thời kỳ Tây Sơn, vùng núi nơi cư trú của các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định có những biến động mạnh về mặt xã hội. Anh em nhà Tây Sơn sau một thời gian sống với đồng

bào các dân tộc thiểu số đã lôi kéo, đoàn kết, thu phục được đông đảo các dân tộc về với cuộc khởi nghĩa của mình. Dù thế cho đến thời kỳ này hình thức quản lý Nhà nước đối với đồng bào các dân tộc thiểu số ở Bình Định chủ yếu vẫn dựa vào bộ máy quản lý truyền thống của cộng đồng. Đó là bộ máy quản lý đã có từ lâu đời và hiện vẫn còn phát huy tác dụng tích cực trong đời sống cộng đồng các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định. Bộ máy quản lý truyền thống của các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định bao gồm: chủ làng, chủ đất, thủ lĩnh quân sự, người làm nghề tôn giáo và “Hội đồng già làng”. Bộ máy quản lý truyền thống này dựa vào luật tục (hay là tập quán pháp) để quản lý và điều hành xã hội, giữ cho xã hội cân bằng và phát triển đi lên. Trong bộ máy quản lý truyền thống (bộ máy tự quản làng) của các dân tộc thiểu số ở Bình Định vai trò của người chủ làng có một vị trí đặc biệt quan trọng. Người chủ làng là người cầm đầu bộ máy tự quản của người Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định. Ông là người từng trải, cương nghị, có đạo đức, am hiểu phong tục tập quán, có nhiều kinh nghiệm trong sản xuất và trong cuộc sống... Người chủ làng là người điều khiển các hoạt động, giải quyết những xích mích giữa các thành viên hoặc giải quyết các trường hợp vi phạm phong tục tập quán, luật lệ của cộng đồng làng. Đối với các dân tộc thiểu số ở Bình Định, chủ làng là người phải nắm rất rõ địa giới của làng, ông là người đại diện cao nhất cho cộng đồng làng đứng ra giải quyết những vụ vi phạm, tranh chấp đất đai giữa các làng với nhau. Thông thường, chủ làng được dân làng bầu lên không kỳ hạn, khi người chủ làng quá già yếu hay không đủ năng lực để chăm lo việc chung dân làng sẽ bầu người khác lên thay... Với những đặc tính ưu việt đó nên người chủ làng rất có uy tín với dân làng, tiếng nói của vị chủ làng luôn được mọi người nghe theo. Đó cũng chính là cơ sở để các Nhà nước, thế lực cầm quyền trong những điều kiện hạn chế nhất định của mình biết dựa vào các chủ làng để quản lý người dân.

    Như vậy, dù đã có những thay đổi trong cách nhìn nhận về vấn đề dân tộc và miền núi, nhưng do những hạn chế của thời đại, của điều kiện lịch sử lúc bấy giờ quy định nên nhìn chung trong một thời gian dài của buổi đầu tạo lập, quản lý Nhà nước đối với vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định chủ yếu vẫn phải dựa vào quản lý truyền thống cộng đồng. Trên thực tế, lúc bấy giờ các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong tổ chức xã hội của mình chỉ biết đến tổ chức cơ bản, duy nhất đó là tổ chức cộng đồng làng (Pơ lei hay P’lây, P’lei). Đơn vị xã hội làng (Pơlây, P’lây, P’lei...) của các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định là cộng đồng của những người có quan hệ huyết hay khác huyết thống cùng sinh sống làm ăn trong một phạm vi đất đai nhất định. Vào thời kỳ xa xưa mối quan hệ trong các làng của người Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định là mối quan hệ huyết thống. Lúc bấy giờ mỗi đơn vị cư trú chỉ bao gồm những người cùng một dòng máu (cùng một họ/ một huyết tộc). Đó chính là những công xã thị tộc. Nhưng về sau, do nhiều nguyên nhân tác động (trong đó đặc biệt do sự phát triển dân số) nên tính huyết thống đặc trưng của công xã thị tộc đã từng bước tan rã, thay thế vào đó là tính cận cư, tính láng giềng. Trên cơ sở đó công xã láng giềng, công xã nông thôn xuất hiện. Dù thế mỗi một công xã nông thôn, công xã láng giềng đó cũng chỉ bao gồm những người đồng tộc (cùng một dân tộc), rất ít có trường hợp những người khác dân tộc cư trú trong cùng một cộng đồng làng. Có thể đó cũng là một trong những nguyên nhân cắt nghĩa cho việc đồng bào các dân tộc thiểu số ở Bình Định trong một thời gian dài chỉ biết đến tổ chức xã hội gần gũi, duy nhất này mà không hề biết đến những tổ chức xã hội (hay là đơn vị hành chính) khác lớn hơn hay là nhỏ hơn đơn vị xã hội làng.

    2. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng dân

tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ 1802 - 1885

    Thời kỳ từ năm 1802 đến 1858 là thời kỳ Gia Long lên ngôi mở đầu triều đại các vua Nguyễn (1802) kéo dài cho đến khi thực dân Pháp xâm lược nước ta (1858). Trong thời kỳ này đứng về mặt tổ chức hành chính tỉnh Bình Định đã có những thay đổi trong tên gọi: Dinh Bình Định thời Gia Long (1802), tỉnh Bình Định thời Minh Mạng (1832) hay việc chia tách, sát nhập các đơn vị hành chính cấp cơ sở trong phủ Quy Nhơn, phủ Hoài Nhơn... Các vua Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đã có những

chính sách nhằm quản lý chặt chẽ toàn bộ lãnh thổ đất nước, nhằm đề cao quyền lực của Nhà nước Trung ương đối với các địa phương và vùng dân tộc thiểu số. Tuy nhiên tuỳ vào điều kiện lịch sử cụ thể, tuỳ vào ý tưởng và phương pháp quản lý quốc gia mà mỗi một ông vua triều Nguyễn ít nhiều đã có những cách nhìn khác nhau về vấn đề dân tộc và miền núi. Dù thế về đại thể, dưới triều Nguyễn, tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng núi và vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định được phân theo các cấp:

        a. Cấp châu:

    Cấp châu là cấp hành chính to nhất ở vùng núi và vùng dân tộc thiểu số thời các vua Nguyễn. Cấp châu tương đương với cấp huyện ở đồng bằng. Thời các vua Nguyễn ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định có các châu như châu Vĩnh Thạnh, châu Vân Canh... Đứng đầu cấp châu là các Tri châu. Tri châu là những người có nhiệm vụ thay mặt triều đình trung ương thu thuế, thực hiện chế độ cống nạp, lao dịch, binh dịch... đối với người dân địa phương. Ngoài nhiệm vụ hành chính, Tri châu còn phải lo nhiệm vụ quân sự mỗi khi trong vùng có biến loạn. Thông thường Tri châu là người Việt do Nhà nước trung ương phái đến. Tri Châu có lực lượng quân đội và một hệ thống giúp việc riêng. Tuy thế, Tri châu phải chịu sự giám sát, quản lý và điều hành của Tuần phủ, Tổng đốc (cấp tỉnh).

        b. Cấp tổng:

    Tổng là đơn vị hành chính nhỏ hơn châu. Dưới triều vua Nguyễn, vùng dân tộc thiểu số được chia ra thành nhiều tổng khác nhau. Ví như: tổng Hà Thanh, tổng An Tượng (vùng huyện Vân Canh hiện nay). Cấp

tổng cũng làm nhiệm vụ quản lý về mặt hành chính, quân sự nhưng phạm vi hoạt động nhỏ hơn châu và chịu sự quản lý của cấp châu. Nhưng tổng lại là đơn vị hành chính có quan hệ trực tiếp đối với chính quyền cấp cơ sở. Đứng đầu các tổng có Chánh tổng. Giúp việc cho chánh tổng có Phó Chánh tổng và các Đầu mục. Phó Chánh tổng và các Đầu mục mỗi một chức vụ có một nhiệm vụ riêng, lo các công việc  riêng. Các chức vụ đầu mục thời các vua Nguyễn đều do người dân tộc thiểu số nắm. Họ là những người được chính quyền cấp trên lựa chọn từ những tù trưởng của các sách và có tiếng nói quan trọng đối với đồng bào dân tộc Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định.

        c. Cấp Sách:

    Sách cũng là đơn vị hành chính ở vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời các vua Nguyễn, nhưng nhỏ hơn tổng, nhiều sách hợp lại thành một tổng. Dưới thời Nguyễn Tấn cai quản, miền Tây Quảng Ngãi và miền Tây Bình Định được chia ra hàng trăm sách khác nhau. Đứng đầu mỗi sách là các Sách Trưởng. Sách trưởng được toàn thể dân trong sách bầu lên. Tuy thế việc bầu cử các Sách Trưởng thường có sự can thiệp và được sự chuẩn y của các tổ chức hành chính cấp trên. Thời kỳ các vua Nguyễn, Sách trưởng của người Chăm, Bana phổ biến là các già làng. Riêng ở người H’rê, Sách trưởng là những người giàu có nhất trong các làng.

        d. Các plei (lây):

    P’lei hay Pơlẽi là đơn vị xã hội nhỏ nhất ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ các vua Nguyễn. Đây cũng là tổ chức xã hội cổ truyền của đồng bào Chăm, Bana, Hrê. Đứng đầu các P’lei là các Bok chơnun Pơlẽi, Càrã P’lei - chủ làng. Người chủ làng là người thay mặt chính quyền cấp trên đứng ra giải quyết mọi việc trong làng, đôn đốc dân làng thực hiện mọi quyền lợi và nghĩa vụ đối với Nhà nước.

    Trên đây là tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước vùng núi và vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ các vua Nguyễn . Chúng ta có thể sơ đồ hóa bộ máy quản lý Nhà nước đó bằng sơ đồ sau:

    Bên cạnh đó, để quản lý chặt chẽ vùng núi và vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định các vua Nguyễn còn đặt ra một cơ quan riêng gọi là “trấn man”. Trấn man được chính thức thành lập vào năm Gia Long thứ 3 (1804). Điều này được ghi rõ trong “Vũ man tạp lục” như sau: “Vào năm Giáp Tý (1804) năm thứ 3 triều Thế tổ Cao Hoàng Đế Gia Long lập 10 kiên cơ trấn man sau đổi làm 6 Kiên cơ”.³ Nhiệm vụ chính của  trấn man là quản lý vùng đồng bào các dân tộc từ Quảng Ngãi đến Bình Định, đốc thúc thu thuế và nhất là đàn áp, bình định các cuộc khởi nghĩa của người dân tộc thiểu số. Phụ trách trấn man là một viên quan có

phẩm tước cao nhất vùng do nhà Nguyễn chỉ định. Người đầu tiên được giữ chức vụ này là lưu thủ Nguyễn Công Toản.⁴ Nhưng đến năm 1863,

(Chú thích : 3 Nguyễn Tấn, Sđd, trang 210.

4 Nguyễn Công Toản người Diên Niên, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Dưới thời Gia Long, ông có nhiều công trạng trong việc bình “man” nên khi mất được phong “Anh dũng tướng quân Kinh xa đô uý”, “Dũng liệt trấn uy dũng tướng quân”.)

vua Tự Đức đã sai Nguyễn Tấn (dòng dõi Nguyễn Công Toản) lúc đó đang làm án sát tỉnh Thái Nguyên về giữ chức Tiểu phủ sứ trấn man. Từ đây, trấn man được đổi thành sơn phòng trấn, đứng đầu là tiểu phủ sứ.

Bên cạnh tiểu phủ sứ có đề đốc cùng 2 lãnh binh (một người Việt, một người Thượng) nắm quyền chỉ huy quân đội. Bản doanh của sơn phòng trấn lúc bấy giờ đóng tại ấp Vạn Lý huyện Đức Phổ “bốn phía mỗi phía đều rộng 50 trượng, đắp vào năm Tự Đức thứ 17 (1864) đặt tên là Tả Bảo, có các đội nghĩa hùng và dịch man trú giữ”.⁵ Sơn phòng trấn tồn tại cho đến khi chủ quyền của đất nước rơi vào tay thực dân Pháp (Sơn phòng trấn chính thức bị bãi bỏ vào năm 1905).⁶

3. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng dân

tộc thiểu số tỉnh Bình Định dưới thời Pháp thuộc (1885 - 1945)

    Thời kỳ từ năm 1858 đến năm 1945 là thời kỳ nước ta bị đặt dưới quyền thống trị của chủ nghĩa thực dân Pháp. Rút kinh nghiệm của việc quản lý Nhà nước ở các vùng dân tộc và miền núi không thành công của các vua Nguyễn, trong hơn mấy mươi năm đô hộ nước ta, thực dân Pháp đã chọn phương án không thủ tiêu tổ chức xã hội cổ truyền của các dân tộc thiểu số mà lợi dụng, dựa vào, tìm cách duy trì, nuôi dưỡng bộ máy đó nhằm can thiệp và điều khiển có hiệu quả các hoạt động của chính quyền cơ sở theo hướng có lợi cho chúng. Đây cũng là thời kỳ thực dân Pháp tiến hành nhiều “cuộc cải lương hương chính” trên phạm vi cả nước (Nam kỳ vào năm 1904, Bắc kỳ vào năm 1921, Trung kỳ vào năm 1942) và tiến hành chia đặt lại đơn vị hành chính các cấp. Tỉnh Bình Định vào thời kỳ Pháp thuộc đã diễn ra nhiều lần tách nhập:

    - Năm 1885, Bình Định là 1 tỉnh lớn của Trung Kỳ. Lúc này nhiều vùng đất của GiaLai - KonTum còn thuộc về Bình Định.

    - Năm 1890, sát nhập tỉnh Phú Yên vào tỉnh Bình Định. Nhưng đến năm 1899 lại tách Phú Yên ra khỏi Bình Định.⁷

    -Năm 1905, thành lập tỉnh tự trị: Plâycu Đe (Pleikou Derr). Vùng đất của tỉnh tự trị này bao gồm vùng cư trú của đồng bào các dân tộc thiểu

(Chú thích : 5 Cao Xuân Dục, Đại Nam Nhất Thống Chí (tỉnh Quảng Ngãi). Bản dịch của Nguyễn Tạo. Sài Gòn, 1964 (trang 62).

6 B. Bonrothe, Montagna du sur Indochinoise Jusque 1945. Essai d’histoire des Populations, B.S.E.I, 1955 (trang 92).

7 Việc tách nhập với tỉnh Phú Yên còn diễn ra trong các năm 1913, 1921.)

số Xơ Đăng, Bana... tách từ tỉnh Bình Định ra. Đến năm 1907 thực dân Pháp bãi bỏ tỉnh Plâycu Đe bằng cách chia tỉnh này ra làm 2 phần: một phần cho sát nhập vào tỉnh Bình Định, một phần cho sát nhập vào tỉnh Phú Yên.⁸

    - Năm 1921, thực dân Pháp lập lại tỉnh Bình Định thành một tỉnh độc lập và cơ bản giữ nguyên hiện trạng đó cho đến năm 1945.

    Tình trạng chia tách, sát nhập đó đã có ảnh hưởng không nhỏ đến việc quản lý Nhà nước đối với vùng núi, vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định lúc bấy giờ. Nhằm phục vụ cho mục đích nô dịch và chia rẽ khối đoàn kết Kinh - Thượng, sau khi bình định xong nước ta, thực dân Pháp đã chủ trương tách vùng dân tộc thiểu số ở thượng du Bình Định và cao nguyên Trung phần thành lập một khu vực riêng nằm ngoài sự cai quản của chính quyền nhà Nguyễn. Vào ngày 16.10.1898, Khâm sứ Trung kỳ đã đề nghị với triều đình Huế để người Pháp trực tiếp phụ trách an ninh vùng thượng du trong đó có cả vùng sơn phòng trấn của Quảng Ngãi và Bình Định. Với sự bạc nhược của mình, triều đình Huế đã chấp nhận ngay đề nghị của khâm sứ Pháp. Đó cũng là cơ sở pháp lý để thực dân Pháp thành lập một cơ quan chuyên trách lo về việc quản lý vùng núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực này. Cơ quan chuyên trách đó được người Pháp gọi là Nha đại lý. Từ những năm đầu của thế kỷ XX các Nha đại lý ở khu vực Bình Định và cao nguyên Trung phần lần lượt ra đời:

    - Năm 1900, thực dân Pháp lập Nha đại lý An Lão.

    - Năm 1901, thành lập Nha đại lý ở BaTơ.

    - Năm 1902, thành lập Nha đại lý Nước Vang

    - Năm 1904, thành lập Nha đại lý MaDrắc...⁹

    Đứng đầu các Nha đại lý là một viên sĩ quan người Pháp có cấp bậc từ thiếu uý đến trung uý. Nha đại lý có quyền hành khá lớn, trực tiếp điều khiển bộ máy quản lý Nhà nước Nam triều cấp cơ sở trong vùng. Hay nói một cách khác đi các bộ máy hành chính của nhà Nguyễn đã có trước đó đều đặt dưới quyền chỉ huy/cai trị của các Nha đại lý do người Pháp đặt ra.

(Chú thích :8 Dương Kinh Quốc, Việt Nam những sự kiện lịch sử (tập 2, giai đoạn 1896 - 1918). Nhà Xuất bản KHXH, Hà Nội, 1982.

 9 Nguyễn Quốc Lộc, Các dân tộc dọc Trường Sơn và Tây Nguyên. TTKH trường ĐHTH Huế. Tập II, năm 1978.)

    Như vậy, vào thời kỳ Pháp thuộc vùng núi và vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định bên cạnh bộ máy quản lý Nhà nước Nam triều (do triều đình Huế lập nên) còn có bộ máy quản lý Nhà nước của thực dân Pháp . Trong 2 bộ máy quản lý Nhà nước đó thì bộ máy quản lý Nhà nước của thực dân Pháp có một uy quyền khá lớn, lấn át bộ máy quản lý Nhà nước Nam triều.

    Như vậy, trong thời kỳ Pháp thuộc, đứng về mặt tổ chức hành chính, vùng núi, vùng các dân tộc thiểu số ở Bình Định được tổ chức theo các cấp:

    - Cấp phủ: Bình Định lúc bấy giờ có 2 phủ: phủ Hoài Nhơn và phủ An Nhơn.

    - Cấp huyện: Thời Pháp thuộc (năm 1885) Bình Định có các huyện: Bồng Sơn, Phù Cát, Phù Mỹ (thuộc phủ Hoài Nhơn), huyện Tuy Viễn, Tuy Phước (thuộc phủ An Nhơn).

    - Cấp tổng: Năm 1885, cả tỉnh Bình Định có 14 tổng.

    - Cấp thôn xã/trang ấp: Năm 1885, số thôn xã/trang ấp của Bình Định là 678 đơn vị. Bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định thời kỳ Pháp thuộc được cụ thể hóa bằng sơ đồ sau:

    Tóm lại, vào thời kỳ Pháp thuộc, dưới những tác động của chính quyền thực dân, tính chất đóng kín, tự trị của các đơn vị hành chính cơ sở (làng xã) ở vùng núi vùng dân tộc tỉnh Bình Định đã có nhiều thay đổi, mở rộng. Có thể nói một trong những kết quả của người Pháp trong việc quản lý Nhà nước vùng núi vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam nói chung ở Bình Định nói riêng trong thời kỳ đô hộ nước ta là đã biết lợi dụng tổ chức xã hội truyền thống vào mục đích cai trị người bản xứ. Tuy nhiên do tính cố kết của cộng đồng làng xã, trang ấp đã tồn tại lâu dài trong đồng bào các dân tộc ở Việt Nam nên những thay đổi, mở  rộng của làng xã trong thời kỳ này vẫn chưa thể nào phá vỡ được tính bền vững của làng xã. Có thể nói những quy định chặt chẽ của luật tục/tập quán pháp làng xã Việt Nam đã gây cho thực dân Pháp không ít khó khăn trong việc áp đặt chính sách của mình. Đó cũng chính là sự tồn tại của những làng không chịu sự quản lý Nhà nước của chính quyền thực dân (và của cả chính quyền Nam triều) trong mấy mươi năm đô hộ của chính quyền thực dân Pháp ở Bình Định.

    4. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng dân

tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ 9 năm kháng chiến chống

Pháp xâm lược (1945-1954)

    Cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, nhưng đã gặp phải nhiều khó khăn chồng chất. Đó là những khó khăn do giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm gây ra. Đây cũng là thời kỳ, Nhà nước Cộng hòa non trẻ đứng trước hoàn cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”. Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa sống còn đối với việc bảo vệ thành quả cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí

Minh đã kịp thời ra sắc lệnh 63/SL (ngày 22/11/1946) về tổ chức HĐND (cấp tỉnh, thành phố, thị xã, xã) và UBHC các cấp. Sắc lệnh đã quy định rõ chức năng nhiệm vụ, mối quan hệ của hệ thống chính quyền các cấp và tiến hành tổ chức tổng tuyển cử bầu quốc hội, HĐND, tiến tới bầu UBHC các cấp.

    Ngày 9/11/1946, Hiến pháp đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, thể hiện tập trung các quan điểm có tính chất nguyên tắc của chính quyền nhân dân, do dân, vì dân. Hiến pháp ghi rõ chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy chính quyền cấp xã, coi cấp xã là cấp chính quyền cơ sở (trong hệ thống chính quyền 5 cấp). Để củng cố tăng cường sức mạnh của quyền cách mạng trong tình hình có chiến tranh sau năm 1945, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã ban hành các sắc lệnh 91/SL, 150/SL, 151/SL và Sắc lệnh 245/SL... quy định chức năng tổ chức lực lượng kháng chiến cho các cấp chính quyền địa phương và đổi tên Ủy Ban kháng chiến thành UBKC-HC.

    Đối với vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định do hậu quả của lịch sử để lại, do những đặc điểm riêng của mình, nên sau Cách mạng tháng 8/1945 việc xây dựng chính quyền mới ở đây gặp phải nhiều khó khăn. Nhận thức được vấn đề đó nhất là thấm nhuần tư tưởng lãnh đạo của Đảng và các Sắc lệnh của chính phủ, Liên khu uỷ khu 5 và các cấp bộ Đảng, chính quyền tỉnh Bình Định đã mở các Hội nghị bàn về công tác dân tộc, miền núi. Đó là Hội nghị cán bộ Thượng vận toàn tỉnh lần thứ nhất (năm 1949), lần thứ hai (1950)... Trước và sau các Hội nghị đó chính quyền cách mạng đã có sự phân công chỉ đạo, hình thành các tổ chức, đưa cán bộ người Kinh cắm sâu vào vùng các dân tộc thiểu số, tuyên truyền vận động, giác ngộ chính trị, nâng cao nhận thức, hiểu biết về mọi mặt cho đồng bào các dân tộc Chăm, Bana, Hrê... Chỉ tính riêng trong 2 năm, “năm 1949-1950, nhất là năm 1950, tỉnh đã điều lên 3 huyện miền núi hơn 100 cán bộ chính trị và chuyên môn... Cùng thời gian trên, phòng quốc dân thiểu số tỉnh mở 4 lớp đào tạo 100 cán bộ cho UBKC-HC huyện và xã miền núi. Ba huyện miền núi cũng mở lớp đào tạo tại chỗ cho 76 cán bộ...”.¹⁰ Thời kỳ từ năm 1945 - 1954 cũng là thời kỳ công tác xây dựng, phát triển Đảng được đặc biệt chú ý và tăng cường trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định. Đảng ta đã kết nạp nhiều đảng viên người dân tộc thiểu số (Chăm, Bana, Hrê), đã xây dựng được nhiều Chi bộ Đảng vững mạnh tại các huyện vùng núi cao của tỉnh Bình Định như Vân Canh, An Lão, Vĩnh Thạnh.¹¹

    Tóm lại, trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định ngoài việc chịu sự quản lý Nhà nước của Ủy Ban kháng chiến và hành chính các cấp đặt dưới sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng, còn có một cơ quan chuyên trách chuyên

(Chú thích: 10 BCH Đảng bộ huyện Vĩnh Thạnh, Lịch sử Đảng bộ huyện Vĩnh Thạnh (1945-1975), trang 83.

11 Trong thời kỳ 9 năm kháng chiến chống Pháp xâm lược, các huyện miền núi tỉnh Bình Định đã trải qua nhiều lần chia tách, sát nhập.)

theo dõi về vấn đề dân tộc thiểu số - lúc bấy giờ cơ quan chuyên trách này có 3 cấp khác nhau:

    - Cấp khu: đó là “Nha Quốc Dân Thiểu Số Liên Khu 5”.

    - Cấp tỉnh: đó là “Phòng Quốc Dân Thiểu Số Tỉnh Bình Định”.

    - Cấp huyện: đó là các “Phân phòng quốc dân thiểu số” như Phân phòng quốc dân thiểu số huyện Vĩnh Thạnh, phân phòng quốc dân thiểu số huyện Vân Canh, phân phòng quốc dân thiểu số huyện An Lão...

    Cơ quan chuyên trách về vấn đề dân tộc thiểu số các cấp trên đây đã có quan hệ chặt chẽ với nhau và đã làm tốt công tác tham mưu cho các cấp bộ Đảng và chính quyền cách mạng tỉnh Bình Định trong việc quản lý, lãnh đạo đồng bào các dân tộc Chăm, Bana, Hrê trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Có thể nói, trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, hoàn cảnh của Việt Nam nói chung, của Bình Định nói riêng gặp rất nhiều khó khăn, nhưng dưới sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng, chính quyền tỉnh Bình Định, nhân dân các dân tộc thiểu số trong tỉnh đã nghiêm chỉnh chấp hành Sắc lệnh 03/SL của chính phủ, Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đã xây dựng cho mình một hệ thống chính quyền cấp cơ sở vững mạnh, đảm bảo thắng lợi của cuộc kháng chiến. Chính quyền địa phương (cấp xã) được coi là đơn vị hành chính cuối cùng trong hệ thống chính quyền từ trung ương đến địa phương. Hỗ trợ cho chính quyền cách mạng cấp cơ sở trong thời kỳ 9 năm kháng chiến chống Pháp còn có các tổ chức xã hội, các đoàn thể, các ban chuyên môn... Với cách thức tổ chức và quản lý như vậy, chính quyền cấp cơ sở của vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trở nên vững mạnh, trở thành công cụ sắc bén, hiệu quả chống lại kẻ thù, giữ vững thành quả cách mạng và biến miền Tây tỉnh thành căn cứ địa cách mạng, thành vùng tự do trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

    5. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng dân

tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước (1954-1975)

    Thời kỳ từ năm 1954 - 1975 đất nước ta bị chia ra làm 2 miền: miền Bắc từ vĩ tuyến 17 trở ra, miền Nam từ vĩ tuyến 17 trở vào. Hai miền Nam - Bắc đất nước ta sau năm 1954 có những thể chế chính trị khác nhau. Miền Bắc hoàn toàn giải phóng tiến hành xây dựng CNXH; miền Nam tạm thời đặt dưới ách thống trị của Mỹ - Diệm. Tuy hai miền Nam - Bắc thực hiện những nhiệm vụ chiến lược cách mạng khác nhau, nhưng đều có một mục tiêu chung là độc lập dân tộc, dân chủ, thống nhất đất nước để cùng tiến

lên CNXH.

    Như vậy, cùng với toàn miền Nam, tỉnh Bình Định sau năm 1954 đứng trước những khó khăn chồng chất, những thử thách hết sức ngặt nghèo, vừa phải đương đầu với kẻ thù giàu mạnh, thâm độc, và tàn bạo nhất thế giới (đó là đế quốc Mỹ), vừa phải củng cố lực lượng, tiếp tục làm nhiệm vụ giải phóng dân tộc... Thời kỳ từ năm 1954-1975 cũng là thời kỳ diễn ra cuộc đấu tranh gay go, quyết liệt giữa chính quyền cách mạng và chính quyền địch nhằm xác lập ảnh hưởng vai trò quản lý Nhà nước đối với người dân trên đất Bình Định. Trong bối cảnh đó, đứng về mặt tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ 1954 - 1975 có thể phân ra:

        a. Dưới chính quyền Ngụy.

    Ngay sau khi hiệp định Giơ ne vơ được ký kết (1954), đế quốc Mỹ đã nhảy vào miền Nam Việt Nam dựng nên bộ máy tay sai Ngô Đình Diệm. Dưới sự chỉ đạo, viện trợ của Mỹ, chính quyền Ngô Đình Diệm đã thông qua Hiến pháp (ngày 26/10/1956) và tiến hành tổ chức lại bộ máy chính quyền từ Trung ương đến địa phương. Đặc điểm nổi bật của chế độ hành chính thời kỳ Mỹ -Ngụy là quyền hành tập trung vào tay tổng thống. Quyền lực ở các địa phương do các Tỉnh trưởng nắm. Tỉnh trưởng do Tổng thống quyết định, bổ nhiệm. Để thực hiện được những mục tiêu đặt ra đó, chính quyền Ngô Đình Diệm đã tiến hành xóa bỏ chính quyền, các tổ chức cách mạng đã thành lập được trong thời kỳ 1945 - 1954. Riêng ở vùng núi và vùng các dân tộc thiểu số chính quyền Ngô Đình Diệm cũng đã xóa bỏ cơ chế địa phương tự trị, xây dựng lại toàn bộ hệ thống chính quyền ở vùng núi, nhằm đảm bảo sự quản lý và can thiệp trực tiếp của chính quyền trung ương đến tận cơ sở (các làng xã).

    Đối với vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định, vào đầu năm 1956, chính quyền Ngô Đình Diệm đã tổ chức bộ máy quản lý (cai trị theo các cấp):

    - Nha (Nha Vân Canh, Nha Vĩnh Thạnh...).

    - Dưới Nha là tổng (tổng Hà Thanh...)

    - Dưới tổng là xã/thôn. Tại các xã/thôn, chính quyền Diệm thành lập các liên gia để quản lý/kìm kẹp từng hộ gia đình, từng người dân. Sau khi xác lập được bộ máy kìm kẹp ở cơ sở (xã thôn), chính quyền Diệm đã tiến hành nhiều biện pháp nhằm chống phá phong trào cách mạng. Chúng đã lập ra các tổ chức phản động như “thanh niên cộng hòa”, “phụ nữ liên đới”, tiến hành các chiến dịch “tố cộng, diệt cộng” trên khắp địa bàn vùng núi tỉnh Bình Định. Đến tháng 5 năm 1958,¹² chính quyền Ngô Đình Diệm lại đổi các Nha miền núi thành các quận (quận Vân Canh, quận Vĩnh Thạnh, quận An Lão...). Dưới quận là các xã/

thôn. Điều đó cho thấy, kể từ tháng 5/1958 trong các vùng tạm chiếm tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định của Mỹ - Ngụy có các cấp:

    - Cấp quận . Mỗi một quận có quận trưởng và những người giúp việc.

    - Cấp xã. Xã có Hội đồng xã (gồm một đại diện chung, 1 phó đại diện quản lý về mặt an ninh, hộ tịch, hộ khẩu, và 1 thư ký).

    - Cấp thôn. Có Thôn trưởng trực tiếp giúp Hội đồng xã trong việc quản lý thôn.

    Nhằm giúp cho việc quản lý Nhà nước đối với đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đạt hiệu quả, Mỹ - Diệm đã có sự kết hợp giữa bộ máy chính quyền với bộ máy quân sự, cảnh sát, mật vụ hòng dụ dỗ, chia rẽ, đàn áp, tiêu diệt lực lượng cách mạng. Thời kỳ từ năm 1954 - 1975 tại nhiều địa điểm của vùng núi tỉnh Bình Định, địch đã lập ra 1 hệ thống đồn bốt, căn cứ quân sự, sân bay ở Vân Canh, Vĩnh Thạnh, An Lão... Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân việc quản lý Nhà nước theo kiểu đàn áp, khủng bố đó của chính quyền Mỹ - Ngụy không phát huy được tác dụng. Sau Đồng Khởi (1960), bộ máy quân phiệt đó đã bị tê liệt và đã tan rã trên nhiều địa phương của vùng núi Bình Định.

    b. Dưới chính quyền cách mạng.

    Vùng núi,vùng các dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước là vùng đất có sự tranh chấp quyết liệt giữa ta và địch. Từ năm 1954 - 1960 chính quyền Mỹ - Diệm đã dùng nhiều biện pháp đàn áp, mua chuộc, bình định, dồn dân, định cư... nhằm thiết lập bộ máy quản lý Nhà nước của chúng ở vùng dân tộc, vùng núi tỉnh Bình Định. Nhưng những cố gắng đó của địch đã không thu được kết

(Chú thích: 12 Theo Nghị Định 231/BVN/HC/NĐ, ngày 22/5/1958 của Bộ trưởng Bộ Nội Vụ Việt Nam Cộng hòa.)

quả. Thời kỳ chống Mỹ cứu nước, nhất là từ năm 1960 trở về sau, trên vùng đất miền Tây rộng lớn của tỉnh Bình Định, nhiều địa phương chính quyền cách mạng đã được xác lập, nhiều nơi đã trở thành căn cứ địa cách mạng, trở thành hậu phương của cuộc kháng chiến của nhân dân trong tỉnh. Thời kỳ từ năm 1954 - 1975 là thời kỳ vai trò của các tổ chức Đảng có vị trí quyết định trong việc lãnh đạo, tổ chức đồng bào các dân tộc thiểu số ở Bình Định vào sự nghiệp chống Mỹ cứu nước. Sau năm 1954, Tỉnh ủy tỉnh Bình Định đã tổ chức các Hội nghị phổ biến tinh thần Hội nghị trung ương lần thứ VI (Khoá II), phổ biến nội dung Hiệp định Giơ-ne-vơ và đề ra một số nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới. Vào đầu năm 1958, Tỉnh ủy Bình Định đã họp ở Đak Hmang để nghe phổ biến tài liệu “Đề cương cách mạng miền Nam” của đồng chí Lê Duẩn và học tập dự thảo Nghị quyết của khu ủy khu V về xây dựng Tây Nguyên và miền Tây các tỉnh trở thành căn cứ địa, xây dựng lực lượng vũ trang, để kết hợp đấu tranh vũ trang bộ phận với đấu tranh chính trị. Ở các huyện miền núi, Hội nghị chủ trương: lấy vùng cao Vĩnh Thạnh (Vĩnh Kim, Vĩnh Châu,Vĩnh Tường) và vùng cao An Lão làm căn cứ trung tâm của tỉnh. Phát động phong trào làm “rẫy cách

mạng” trong 3 huyện miền núi. Tích cực xây dựng các tổ chức quần chúng, nhất là lực lượng trẻ, lập ban cán sự quần chúng và chi đoàn thanh niên, xây dựng và phát triển các tổ tự vệ mật. Triệt để lợi dụng phong tục tập quán của đồng bào dân tộc để bố phòng chống địch. Phát động quần chúng kiên quyết chống dồn dân, đồng thời chuẩn bị mọi mặt cho chiến đấu lâu dài, nhất là đẩy mạnh sản xuất, dự trữ muối, vải, nông cụ, thuốc men...¹³

    Dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Tỉnh ủy Bình Định mà trực tiếp là Đảng ủy miền Tây (sau đổi thành Ban cán sự miền Tây), Đảng bộ các huyện Vân Canh, Vĩnh Thạnh, An Lão đã lãnh đạo cán bộ và nhân dân trong địa phương làm tốt công tác chiến đấu (chống dồn dân, lập ấp, chống càn...) và phục vụ chiến đấu (sản xuất, xây dựng chính quyền...). Đảng bộ các huyện ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đã chú trọng việc thành lập, củng cố các chi bộ Đảng, bồi dưỡng cán bộ tại

(Chú thích:13 Lịch sử Đảng bộ huyện Vĩnh Thạnh (1945-1975). Trang 128-129.)

chỗ, xây dựng chính quyền tự quản trong thời chiến. Năm 1962, Mặt trận Dân tộc giải phóng các huyện miền núi được thành lập. Cùng với sự ra đời của Mặt trận dân tộc giải phóng các huyện là sự ra đời của các đoàn thể như: Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ... Như vậy với việc thành lập các chi bộ Đảng, chính quyền tự quản, Mặt trận và các đoàn thể ở các địa phương (các xã), việc quản lý Nhà nước đối với vùng núi và vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975) đã được đẩy lên một bước. Lúc bấy giờ, chính quyền tự quản, đứng đầu là chủ tịch danh dự và các ban ngành chuyên môn như Ban Kinh tế, Ban Văn hoá - xã hội, Ban Y tế, Ban Xã đội cùng với Mặt trận giải phóng xã và các đoàn thể quần chúng... là những đại diện cho chính quyền thực hiện việc quản lý Nhà nước ở các địa phương vùng núi, vùng dân tộc thiểu số của tỉnh Bình Định. Bộ máy quản lý Nhà nước cấp cơ sở đó đã vận động, tổ chức đồng bào các dân tộc không hợp tác với địch, phục vụ chiến đấu và chiến đấu, hăng hái tham gia sản xuất, góp phần to lớn vào việc “đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào”, giải phóng hoàn toàn Bình Định nói riêng, miền Nam nói chung vào năm 1975.

    Sau đây là mô hình quản lý Nhà nước vùng núi và vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ từ 1954-1975 :

    6. Tổ chức hành chính và bộ máy quản lý Nhà nước ở vùng núi,

vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ 1975 đến nay

    Miền núi Bình Định nằm trên chiều dài của dãy Trường Sơn hùng vĩ, với diện tích đất tự nhiên 374, 212 ha, chiếm hơn 62% diện tích đất toàn tỉnh. Hiện nay Nhà nước CHXHCN Việt Nam đã công nhận tỉnh Bình Định có 45 xã, phường miền núi, vùng cao thuộc 10 huyện và thành phố Quy Nhơn (có phường Bùi Thị Xuân). Trong các huyện, thành có các xã, phường miền núi, vùng cao, Nhà nước ta đã công nhận huyện Vân Canh là huyện miền núi, huyện Vĩnh Thạnh và huyện An Lão là huyện vùng cao.

    - Huyện Vân Canh. Huyện Vân Canh nằm về phía Tây Nam tỉnh Bình Định. Diện tích đất tự nhiên hiện nay của huyện Vân Canh là 79,797 ha. Huyện Vân Canh có 6 xã trong đó có 4 xã người dân tộc ở 35 làng khác nhau. Dân số huyện Vân Canh có 22.336 người của 3 dân tộc Chăm, Bana, Kinh, trong đó đồng bào dân tộc có 10.270 người.¹⁴ Cuối năm 1975 huyện Vân Canh sát nhập với huyện Tuy Phước thành huyện

Phước Vân thuộc tỉnh Nghĩa Bình. Nhưng đến ngày 24/8/1981 theo Quyết định 41/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng huyện Phước Vân lại tách ra làm 2: huyện Vân Canh và huyện Tuy Phước, thuộc tỉnh Nghĩa Bình. Năm 1987 tỉnh Nghĩa Bình tách ra làm 2 tỉnh: tỉnh Bình Định và tỉnh Quảng Ngãi. Huyện Vân Canh thuộc vùng đất tỉnh Bình Định.

    - Huyện Vĩnh Thạnh. Huyện Vĩnh Thạnh là một huyện vùng cao nằm ở phía Tây tỉnh Bình Định. Tổng diện tích đất tự nhiên của huyện Vĩnh Thạnh hiện nay là 70.079 ha. Huyện Vĩnh Thạnh có 7 xã, trong đó có 3 xã với 28 làng người dân tộc thiểu số . Dân số huyện Vĩnh Thạnh có 25.461 người (với 2 dân tộc chủ yếu: Kinh, Bana).¹⁵ Cuối năm 1975 huyện Vĩnh Thạnh sát nhập với huyện Tây Sơn thuộc tỉnh Nghĩa  Bình. Sau đó tách ra thành huyện độc lập. Hiện nay huyện Vĩnh Thạnh thuộc tỉnh Bình Định.

    - Huyện An Lão. Huyện An Lão là một huyện vùng cao nằm về phía

(Chú thích:14 Số liệu do Ban Dân tộc và miền núi tỉnh Bình Định cung cấp năm 1978.

15 Số liệu do Ban Dân tộc và miền núi tỉnh Bình Định cung cấp năm 1978.)

Tây Bắc tỉnh Bình Định. Diện tích đất tự nhiên của huyện An Lão là 69.035 ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp là 2,104 ha. Huyện An Lão có 9 xã, trong đó có 7 xã người dân tộc thiểu số ở 41 làng. Dân số huyện An Lão có 23.059 người ( gồm 3 dân tộc: Kinh, Hrê, Bana), trong đó đồng bào dân tộc thiểu số có 8.844 người.¹⁶

    Muốn hiểu rõ hơn hình thức quản lý Nhà nước đối với các địa phương của vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời kỳ từ năm 1975 lại nay, cần phải được hiểu nó trong 2 giai đoạn :

    - Giai đoạn từ năm 1975 đến năm 1986.¹⁷

    - Giai đoạn từ năm 1986 lại nay.

    a. Hệ thống chính trị - xã hội ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ 1975 - 1986.

    Cuộc tấn công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975 đã kết thúc hơn 20 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đất nước ta từ đây thu về một mối, Nam-Bắc sum họp một nhà. Miền Bắc tiếp tục hoàn thành công cuộc xây dựng CNXH, miền Nam tiến hành khắc phục hậu quả của chiến tranh và bước đầu xây dựng CNXH theo tinh thần của các Nghị quyết của Đại Hội IV, Đại Hội V của Đảng Cộng sản Việt Nam.

    Trước bước ngoặt lịch sử, bên cạnh niềm vui được giải phóng, nhân dân các dân tộc ở miền Tây của tỉnh Bình Định phải đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách. Muốn sớm khắc phục hậu quả của cuộc chiến tranh, muốn sớm đưa đồng bào Chăm, Bana, Hrê về sống định canh định cư, trong các làng xóm..., đòi hỏi chính quyền cách mạng phải sớm ổn định, phát huy vai trò tổ chức, lãnh đạo của mình. Dưới ánh sáng của các Nghị quyết của các cấp bộ Đảng từ trung ương đến địa phương (ĐHĐB Đảng toàn quốc, ĐHĐB tỉnh Đảng bộ, ĐHĐB huyện Đảng bộ), các xã ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đã gấp rút đi vào xây dựng hệ thống chính trị- xã hội của mình bao gồm:

    - Đảng ủy (những xã chưa có đủ đảng viên thì thành lập các chi ủy của các chi bộ Đảng). Đảng ủy có vai trò lãnh đạo toàn diện các hoạt động của các cấp bộ đảng và chính quyền xã. Đối với những xã có nhiều đảng viên, tiến hành thành lập các chi bộ ở các làng.

(Chú thích:16 Số liệu do Ban Dân tộc và Miền núi tỉnh Bình Định cung cấp năm 1978.

17 Lấy mốc năm 1986 làm ốc phân giai đoạn, vì năm đó là năm có sự đổi mới toàn diện trên nhiều lĩnh vực.)

- Chính quyền cấp xã (UBND, HĐND). Tại các làng thành lập các Hợp tác xã (HTX) bậc thấp. Dưới HTX là các đội sản xuất. UBND xã thông qua các HTX điều hành và quản lý các mặt của đời sống đồng bào các dân tộc thực hiện các quyền lợi và nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước. Thời kỳ 1975-1986 là thời kỳ Đảng và Nhà nước ta chú trọng tới việc xây dựng các HTX, các đội sản xuất. Các hợp tác xã, các đội sản xuất của thời kỳ này về cơ bản vẫn dựa trên những giá trị truyền thống của làng để quản lý người dân, và hướng người dân vào việc xây dựng chế độ xã hội mới. Tuy nhiên do cơ chế quản lý chủ yếu dựa vào mệnh lệnh, vào bao cấp, chưa thực sự khuyến khích năng lực sản xuất của người dân..., nên cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ” ở thời kỳ này đã không phát huy được tác dụng.

    - Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể quần chúng. Một trong những công việc quan trọng của các tổ chức này trong thời kỳ 1975 - 1986 là vận động quần chúng nhân dân vào các hợp tác xã.

    b. Hệ thống chính trị - xã hội ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định từ năm 1986 đến nay.

    Sau 10 năm đất nước giải phóng (1975 - 1986), việc xây dựng CNXH trên phạm vi cả nước đã đạt được những thành tựu bước đầu trên tất cả các mặt: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa... Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong thời kỳ 1975 - 1986 đời sống của nhân dân gặp nhiều khó khăn. Việc phân phối theo chế độ bao cấp, việc tập trung đất đai, nguồn vốn, công cụ sản xuất... vào các HTX, vào các nông trường quốc doanh không phát huy được hiệu quả. Cơ chế quản lý Nhà nước trong giai đoạn 1975 - 1986 bộc lộ những hạn chế, yếu kém, bất cập. Thêm vào đó, tình hình quốc tế lúc bấy giờ có nhiều biến chuyển theo hướng bất lợi cho sự nghiệp cách mạng của nước ta. Nhiều nước anh em trong hệ thống XHCN lâm vào các cuộc khủng hoảng trầm trọng dẫn tới xa rời con đường XHCN. Đứng trước tình hình đó đòi hỏi Đảng và Nhà nước ta phải có một đường lối khoa học, sáng tạo để đưa đất nước ta vượt qua những khó khăn, vững bước đi lên.

    Với Đại Hội Đảng bộ toàn quốc lần thứ VI của Đảng, Đảng và Nhà nước ta đã đi vào con đường đổi mới trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, trong đó có việc đổi mới quản lý Nhà nước. Các Đại Hội sau Đại Hội VI của Đảng ta như Đại Hội VII, Đại Hội VIII, Đại Hội IX, Đảng ta đã hoàn thiện thêm một bước những ý tưởng, mục tiêu, nhiệm vụ đổi mới mà Nghị quyết của Đại Hội Đảng lần thứ Đại Hội VI đưa ra. Dưới ánh sáng của đường lối chung của Đảng, của các Nghị quyết của Đảng bộ tỉnh Bình Định, của các Đảng bộ huyện Vân Canh, Vĩnh Thạnh, An Lão, căn cứ vào Hiến pháp của nước CHXHCN Việt Nam năm 1992, căn cứ vào luật tổ chức HĐND và UBND các cấp năm 1994..., các xã vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đã từng bước kiện toàn hệ thống chính trị - xã hội từ xã đến thôn/làng nhằm thực hiện có hiệu quả hơn việc quản lý Nhà nước trong thời kỳ đổi mới.

    - Về tổ chức Đảng. Tổ chức Đảng cấp xã ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định thời kỳ 1986 đến nay là các Đảng bộ, các chi bộ. Đảng bộ xã, có Ban chấp hành Đảng bộ, có Thường vụ Đảng ủy, gồm 1 bí thư, 1 phó bí thư trực. Chi bộ có Bí thư chi bộ và phó bí thư chi bộ. Đối với những xã chỉ có chi bộ, thì ở các thôn/ làng thành lập các tổ Đảng. Đảng bộ, chi bộ thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau: xây dựng

các định hướng phát triển về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục, an ninh quốc phòng... của địa phương, lãnh đạo công tác tư tưởng, công tác tổ chức và cán bộ, lãnh đạo các đoàn thể quần chúng, xây dựng Đảng bộ, chi bộ trong sạch, vững mạnh.

    - Về bộ máy quản lý hành chính cấp xã. Bộ máy quản lý hành chính cấp xã ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định gồm có:

    - Hội Đồng Nhân Dân. HĐND xã là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, do người dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân và các cơ quan Nhà nước cấp trên. Nhiệm kỳ của HĐND xã theo luật định là 5 năm. HĐND có quyền bầu, bãi miễn, miễn nhiệm chủ tịch, phó chủ tịch HĐND, chủ tịch, phó chủ tịch cũng như các thành viên khác của UBND. HĐND có quyền bãi bỏ những quyết định sai trái của UBND, thông qua đề án phân lệnh, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính trong xã đề nghị cấp trên xem xét. Về cơ cấu tổ chức HĐND xã có chủ tịch và 1 phó chủ tịch.

    - Ủy ban Nhân dân. Cán bộ lãnh đạo của UBND xã do HĐND xã bầu ra và được cấp trên phê chuẩn; cùng một số chuyên viên được bổ nhiệm. UBND xã là cơ quan hành chính Nhà nước ở xã, có trách nhiệm báo cáo công tác trước HĐND xã, chịu sự lãnh đạo của UBND huyện và sự lãnh đạo thống nhất của chính quyền cấp trên. UBND xã có chức năng quản lý mọi mặt công tác Nhà nước ở xã, nhằm bảo đảm cho Hiến pháp, pháp luật được tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh, đảm bảo phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động, hướng dẫn, tổ chức đời sống vật chất, văn hoá của nhân dân, động viên nhân dân làm tròn nghĩa vụ với Nhà nước. UBND xã có nhiệm vụ và quyền hạn trong việc thực hiện quản lý Nhà nước trên các khía cạnh: quản lý Nhà nước trong các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học công nghệ và môi trường, thể dục thể thao, báo chí, truyền hình, đất đai, tài nguyên. Tuyên truyền giáo dục pháp luật, kiểm tra việc tiến hành Hiến pháp, pháp luật, các văn bản của Nhà nước cấp trên, Nghị quyết của HĐND xã, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, phòng chống thiên tai, bảo vệ tài sản của Nhà nước, bảo vệ các tài sản xã hội, tính mạng, tự do, danh dự, tài sản và các lợi ích khác nhau của đồng bào, chống tham nhũng, buôn lậu, các tệ nạn xã hội khác trên địa bàn, quản lý công tác tổ chức, biên chế, lao động tiền lương, học tập, bồi dưỡng, bảo hiểm cho cán bộ trong xã, tổ chức thực hiện chi thu ngân sách... Bộ máy tổ chức của UBND xã gồm có 1 Chủ tịch, 1 Phó Chủ tịch kiêm trưởng công an xã và các ủy viên khác cùng các ban ngành chuyên môn. Bộ máy này do HĐND bầu ra và do chủ tịch UBND bổ nhiệm. UBND xã có 1 văn phòng do 1 cán bộ phụ trách.

    Dưới cấp xã, trong thời kỳ từ 1986 đến nay còn có tổ chức thôn/làng. Thôn/làng ở các xã vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định chính là các tổ chức xã hội truyền thống của người Chăm, Bana, Hrê trước đây. Thôn/làng không phải là một cấp chính quyền, một đơn vị hành chính mà là một tổ chức trung gian trong quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân, giúp UBND quản lý tốt các mặt của đời sống xã hội nông thôn vùng núi, chịu sự lãnh đạo của Chi bộ, Đảng bộ và sự quản lý của chính quyền cấp xã. Thôn/làng của người Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định hoạt động dưới sự phân công, quản lý của UBND, định kỳ 6 tháng họp một lần (trừ những lúc họp đột xuất). Tổ chức thôn/làng có nhiều nhiệm vụ khác nhau liên quan tới đời sống xã hội, sản xuất, an ninh trật tự của thôn... Về cơ cấu tổ chức mỗi thôn/làng có Trưởng thôn và Phó thôn do nhân dân trong địa phương bầu ra, hoặc do UBND đề cử nhân dân bầu. Nhiệm kỳ hoạt động của trưởng thôn và phó thôn là 2 năm. Trong mỗi thôn/làng của người Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định còn có các cụm dân cư, tổ hòa giải, tổ an ninh, tổ vần công đổi công... Bên cạnh đó để quản lý tốt hơn người dân trong các thôn /làng, thời kỳ từ 1986 đến nay, Đảng và Nhà nước Việt Nam rất chú ý tới việc phát huy vai trò của tổ chức xã hội cổ truyền của đồng bào các dân tộc thiểu số, chú ý đến vai trò của các già làng. Có thể nói thôn/ làng của người Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định hiện nay đã thực hiện dân chủ một cách trực tiếp và rộng rãi nhằm giải quyết các công việc của cộng đồng dân cư, đảm bảo đoàn kết, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, vệ sinh môi trường, giữ gìn phát huy truyền thống tốt đẹp, thuần phong mỹ tục của cộng đồng, thực hiện tốt các chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, thực hiện tốt quyền, nghĩa vụ của cấp trên giao cho, xây dựng các làng/ các điểm văn hóa.

    - Về Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể quần chúng trong các xã ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số ở Bình Định.

    - Mặt trận Tổ quốc xã. Mặt trận Tổ quốc xã giữ vai trò quan trọng trong việc củng cố, tăng cường khối đoàn kết nhân dân trong xã, chịu sự lãnh đạo của Đảng ủy xã và Mặt trận Tổ quốc huyện theo ngành dọc. Mặt trận Tổ quốc xã có 1 chủ tịch và 1 phó chủ tịch. Trong 1 năm Mặt trận Tổ quốc có 2 kỳ họp, hàng tháng, hàng quý phải báo cáo hoạt động công việc của mình cho Đảng ủy và các đoàn thể cấp trên.

    Ngoài tổ chức Mặt trận tổ quốc ra, ở xã còn có các đoàn thể quần chúng:

    - Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Đoàn thanh niên là một tổ chức của những thanh niên, đoàn viên trong xã. Đoàn thanh niên có 1 bí thư và 1 phó bí thư đảm nhiệm. Ở các thôn/làng có các chi đoàn do bí thư điều hành.

    - Hội liên hiệp phụ nữ xã. Hội phụ nữ có nhiệm vụ tập hợp tất cả các chị em trong xã chấp hành nghiêm chỉnh đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, các Nghị quyết của HĐND và UBND xã, tích cực tham gia sản xuất thực hiện kế hoạch hóa gia đình, thực hiện tiết kiệm, xây dựng gia đình văn hóa mới... Hội phụ nữ xã có 1 Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch. Trong các thôn/làng có các Chi hội phụ nữ do Chi hội trưởng điều hành.

    - Hội nông dân. Hội nông dân là tổ chức của những người nông dân trong xã, có nhiệm vụ tập họp đoàn kết, giáo dục nông dân nâng cao ý thức và năng lực làm chủ, thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Hội nông dân xã có 1 Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch.

    - Hội cựu chiến binh. Đây là tổ chức của những chiến sĩ đã từng tham gia trong quân đội. Hội có 1 Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch. Ở các thôn/làng có các chi hội cựu chiến binh.

    Nhìn chung, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể quần chúng cấp xã vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định đã có những thành tích trong công tác quần chúng, là trung tâm đoàn kết nhân dân trong xã, giúp cho bộ máy quản lý Nhà nước cấp xã quản lý tốt hơn các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, an ninh, quốc phòng trên địa bàn, góp phần nâng cao đời sống vật chất lẫn tinh thần của quần chúng nhân dân, giúp cho các thành viên của cộng đồng thực hiện nghiêm chỉnh đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước, góp phần không nhỏ thực hiện nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”.

    Tóm lại, thời kỳ từ năm 1975 đến nay việc quản lý Nhà nước đối với vùng các dân tộc thiểu số trên đất nước ta nói chung, ở Bình Định nói riêng đã có những thay đổi to lớn. Quán triệt nội dung cơ bản về vấn đề dân tộc mà Đảng ta đã đưa ra tại Đại hội lần thứ IV (1976) “giải quyết đúng đắn vấn đề dân tộc là một trong những nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam”,¹⁸ Đảng và Nhà nước ta đã có cách nhìn mới đã đưa ra những biện pháp mới trong công tác dân tộc. Ngoài bộ máy quản lý hành chính Nhà nước ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số theo ngành dọc (Chính phủ, tỉnh, huyện, xã, thôn) thời kỳ từ 1975 đến nay còn có bộ máy chuyên trách vấn đề dân tộc ở cấp trung ương (Ban Dân tộc trung ương, văn phòng Miền núi và Dân tộc của chính phủ, năm 1993 hợp nhất 2 cơ quan này thành UBDT và MN), ở cấp tỉnh (Ban Dân tộc, Ban Miền núi, Ban miền Tây, Ban Dân vận dân tộc, Ban Dân tộc tôn giáo, Ban ĐCĐC dân tộc, phổ biến hơn cả là Ban Dân tộc và Miền núi trực thuộc Tỉnh ủy). Bộ máy chuyên trách vấn đề dân tộc này đã làm tốt công tác tham mưu cho các cấp bộ Đảng và chính quyền trong việc giải quyết vấn đề dân tộc. Thời kỳ từ năm 1975 lại nay (nhất là kể từ khi bước vào thời kỳ đổi mới sau năm 1986) Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều Nghị quyết quan trọng đối với vùng núi, vùng dân tộc thiểu số. Đó là các Nghị quyết có tầm chiến lược.

    - Nghị quyết 22 - NQ/TƯ, ngày 27/11/1989 “Về một số chủ trương chính

(Chú thích:18 Đảng Cộng sản Việt Nam, Báo cáo chính trị của BCHTƯ Đảng tại ĐHĐB toàn quốc lần thứ IV. Nhà xuất bản Sự Thật, Hà Nội, 1977 (trang 164).)

sách lớn phát triển kinh tế - xã hội miền núi”.

    - Hội đồng Bộ trưởng (nay là chính phủ) đã thể chế hóa Nghị quyết của Đảng, ban hành Quyết định 72, ngày 13/3/1990 “Về một số chủ trương chính sách cụ thể phát triển kinh tế- xã hội miền núi”.

    - Nghị quyết 11 - CP, ngày 20/3/1993 của chính phủ về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy UBDT và MN (Nghị định này vào ngày 13/8/1998 có một số thay đổi).

    - Chương trình 135/1998/QĐ/TTg ngày 31/7/1998 “Về chương trình phát triển kinh tế - xã hội các xã đặc biệt khó khăn miền núi, vùng sâu, vùng xa”...

    Sau những Nghị quyết, Quyết định, Nghị định, chương trình đó..., bộ mặt vùng núi, vùng dân tộc thiểu số đã có những thay đổi đáng kể theo chiều hướng tích cực. Đồng bào các dân tộc thiểu số ngày một tin tưởng hơn vào sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Nhà nước ta.

    Ở tỉnh Bình Định nhằm giúp cho công tác dân tộc đạt được kết quả cao nhất, BCH tỉnh Đảng bộ kể từ sau năm 1975 đến nay đã có sự quan tâm lớn đối với vùng núi và vùng dân tộc. Trên cơ sở đường lối chung của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề dân tộc, tỉnh Bình Định đã ban hành nhiều quyết định, nhiều chỉ thị, nghị quyết (nghị quyết 23 của Ban thường vụ Tỉnh ủy khóa VIII...) đối với công tác dân tộc trong thời kỳ đổi mới.Tại các huyện miền núi, vùng cao của tỉnh như huyện Vân Canh, huyện Vĩnh Thạnh, huyện An Lão bộ máy lãnh đạo Đảng, chính quyền không ngừng được kiện toàn, củng cố, nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý. Qua các kỳ Đại hội Đảng của các huyện, các địa phương đã sáng suốt lựa chọn được những đại biểu có đủ tài, đức và uy tín đứng ra gánh vác nhiệm vụ. Đó chính là những người con ưu tú của các dân tộc Chăm, Bana, Hrê ở Bình Định trưởng thành trong đấu tranh cách mạng và xây dựng chế độ xã hội mới.¹⁹ Ở các xã vùng núi, vùng dân tộc thiểu số bộ máy lãnh đạo Đảng và chính quyền đã được tăng cường về mọi mặt. Chính nhờ sự quan tâm và cố gắng đó mà việc quản lý Nhà nước ở vùng núi, vùng dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định ngày một chặt chẽ, đưa lại những kết quả về mọi mặt. Thời kỳ từ 1975 đến nay đối với công tác dân tộc và miền núi, tỉnh Bình Định đã có một bộ máy

(Chú thích:19 Lịch sử các huyện Đảng bộ, Danh sách các Đại biểu huyện Đảng bộ Vân Canh, Vĩnh Thạnh, An Lão.)

chuyên trách, tham mưu cho tổ chức Đảng và chính quyền địa phương, đó là ban Dân tộc và Miền núi trực thuộc Tỉnh ủy. Kể từ khi thành lập đến nay, Ban dân tộc và Miền núi tỉnh Bình Định đã không ngừng lớn mạnh, làm tốt công tác tham mưu, thực hiện tốt công tác quản lý Nhà nước về chính sách dân tộc trên địa bàn tỉnh.

--------------------------------------------------------------