LỜI MỞ ĐẦU

Đã từ lâu địa danh Bình Định luôn gợi lên tâm trí mỗi người dân Việt Nam niềm xúc cảm sâu sắc về một vùng đất với hồn thiêng sông núi hun đúc nên khí chất anh hùng của những người con ưu tú làm rạng danh non sông đất Việt, những người anh hùng áo vải, cờ đào, đã viết nên những trang chói lọi trong pho sử vàng của dân tộc.

Hơn một trăm năm về trước, các tác giả bộ địa chí lí đồ sộ Đại Nam nhất thống chí, khi nhận định khái quát về hình thế Bình Định, đã viết: “Ruộng đất màu mỡ, rộng rãi, xưa còn gọi là tiểu Nồng Nại. Nhân dân đông, sản vật nhiều, thuyền, xe tụ tập, buôn bán đông vui. Đánh hay giữ hai đường đều tiện. Thật là một vùng đất xung yếu” (1)

Cũng sách Đại nam nhất thống chí, khi nói về con người Bình Định, đã có nhận xét: “Học trò siêng học, nhân dân chăm lo cày, dệt; Tính tình trầm tĩnh, thích việc nghĩa…Người học thức phần nhiều nho nhã, trung hậu…ăn mặc, đồ dùng thì giản dị, mộc mạc, không ưu văn hoa. Ngày rảnh rỗi thích tổ chức hát tuồng” (2)

Nét nổi bật của con người Bình Định là tinh thần thượng võ, ưu làm việc nghĩa. Truyền thống này đã biến thành ý chí đấu tranh kiên cường, bất khuất để giữ gìn quê hương, đất nước. Những con người mộc mạc giản dị ấy đã làm nên biết bao sự tích oai hùng mà các di tích lịch sử còn ghi lại cho hôm nay và mãi mãi về sau.

Từ hơn một nghìn năm về trước, vùng đất này đã từng được các vị quốc vương Chămpa chọn làm đất kinh kỳ. Một thời vàng son của đế đo Vijaya còn để lại cho ngày nay những di sản vô giá. Dấu tích thành quách và những ngọn tháp rêu phong đã đứng vững trước thử thách của thời gian nhiều thế kỉ, bằng chính những giá trị văn hoá và nghệ thuật đích thực của chúng, như đang được hồi sinh, hoà nhập với cuộc sống mới đang ngày một đổi thay.

Với biết bao thăng trầm lịch sử, từ thế kỷ 15, vùng đất hiểm yếu này trở thành phên dậu phía Nam của nước Đại Việt. Người Việt cùng với dân Chàm đã cùng nhau chung sống làm ăn, xây dựng, điểm tô cho quê hương ngày thêm trù phú tươi đẹp.

Những người dân Bình Định hiền lành vốn ưa cuộc sống bình yên, nhưng để bảo vệ cuộc sống và giữ gìn đạo lí công bằng, đã nhiều phen phải đứng lên cầm vũ khí. Lịch sử Việt Nam đã từng chứng kiến một phong trào quật khởi long trời, lở đất dấy lên từ đất Tây Sơn. Đâu đâu cũng thấy di tích Tây Sơn, những chứng tích hào hùng của một thời những con người Bình Định vươn lên vì nghĩa lớn, cứu nguy cho vận mệnh của cả dân tộc.

Đất nước bước vào thời kỳ lịch sử Cận đại với máu và nước mắt. Người dân Bình Định cũng chịu bao cảnh tủi hờn dưới ách cai trị của thực dân Pháp. Từ trong đau thương và căm uất, vùng đất giàu truyền thống thượng võ này đã sản sinh ra biết bao người con ưu tú, đem tài trí xả thân vì nước mà tiêu biểu là những anh hùng như Mai Xuân Thưởng, Tăng Bạt Hổ… Nơi đây cũng đã từng một thời là trung tâm của phong trào chống thuế ở Trung kì.

Cách mạng tháng Tám thành công, rồi sau đó là cuộc kháng chiến chín năm thần thánh, Bình Định trở thành một hậu phương lớn và luôn là nỗi kinh hoàng của các đơn vị viễn chinh Pháp mỗi khi chúng dám đặt chân đến. Chưa được hưởng trọn niềm vui của kháng chiến thắng lợi, Bình Định lại ngút trời khói lửa. Do có vị trí chiến lược quan trọng và nhân dân có tinh thần đấu tranh bất khuất, Bình Định đã nhiều lần bị chà xát bằng những cuộc hành binh tàn bạo mà bằng chứng là những di tích về những vụ tàn xát đẫm máu ở Nho Lâm, Bình An, Vinh Quang, Tân Giảng…Nhưng phong trào cách mạng vẫn kiên cường vượt qua mọi thử thách ác liệt. Biết bao chiến công oanh liệt đã được lập nên trên đất Bình Định. Có thể gặp ở bất kì huyện nào những làng mạc, núi sông mà tên gọi được đồng nghĩa với tên một chiến thắng như Nhơn Tịch, Long Giang, Đồi Mười, Thôn Mười, Núi Một, Suối Mây, Cầu Mục Thịnh…Để rồi đến mùa xuân đại thăng năm 1975, bãi biển Qui Nhơn đã trở thành nơi chứng kiến cảnh tháo chạy của giặc và hân hoan chào đón đoàn quân chiến thắng trở về giải phóng quê hương.

Cùng với truyền thống kiên cường bất khuất, anh hùng, nghĩa hiệp, Bình Định còn là nơi sản sinh ra những con người kiệt xuất, những danh nhân văn hoá lừng lấy tiếng tăm như Đào Duy Từ, nghệ sĩ, nhà soạn tuồng Đào Tấn …là nơi nuôi dưỡng tài năng và tạo nguồn xúc cảm cho những thi nhân mà tên tuổi và tác phẩm của họ đã trở thành những mốc son trong lịch sử thi ca như Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu Yến Lan, Chế Lan Viên…Nước non Bình Định đã dung dưỡng tâm hồn các danh nhân và những gì gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của họ đã trở thành di tích lịch sử.

Bình Định là như vậy.

Biên soạn một cuốn sách về di tích và danh thắng Bình Định thật khó vô cùng. Làm sao có thể nói cho hết dáng vẻ của thiên nhiên, viết sao cho hết cái hồn, cái thần thái của những di tích lịch sử-văn hoá xứ này khi mà cảnh trí thiên nhiên như hoà quyện vào nhau. Thắng cảnh và di tích khó bề phân biệt. Và rồi nữa với hàng trăm di tích và thắng cảnh không thể nói hết trong khuôn khổ một cuốn sách, biết chọn cái nào! Tác giả cuốn sách này đành lòng phải chọn ra một số di tích và danh thắng tiêu biểu, còn lại xin thống kê thành danh sách sắp xếp theo vần tên gọi giúp người đọc có được hình dung đầy đủ hơn về Bình Định. Để tiện theo dõi cùng với danh sách còn có một bảng tra cứu các danh thắng và di tích theo loại hình và địa phương.

Phần nội dung, sách được chia làm 6 chương. Qua đó bức tranh danh lam, thắng cảnh và di tích Bình Định được trình bày thành các chủ đề:

Chương I : Danh thắng

Chương II : Dấu tích Chiêm đô

Chương III : Di tích Tây Sơn

Chwong IV : Kháng Pháp và cách mạng

Chương V : Chống Mỹ, cứu nước

Chương VI : Lịch sử-văn hoá

Chương thứ nhất giới thiệu một số danh lam, thắng cảnh tiêu biểu của Bình Định giúp người đọc hiểu được cảnh đẹp thiên nhiên-môi trường đã nuôi dưỡng và hun đúc nên khí chất con người Bình Định. Trong các chương còn lại, thông qua việc giới thiệu, khảo tả các di tích, tác giả muốn tái hiện lại không gian lịch sử qua các thời đại.

Chương thứ hai nói về các di tích Chàm, chứng tích của một thời Bình Định là đế đô của vương quốc Chămpa.

Chương thứ ba giành nói về một số di tích chủ yếu liên quan đến phong trào Tây Sơn.

Chương thứ tư bao gồm những di tích về giai đoạn lịch sử từ thời Cần Vương đến năm 1954.

Các di tích về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của quân và dân Bình Định được trình bày trong chương thứ năm.

Vì có những di tích lịch sử và văn hoá không thể xếp vào các chủ đề nên được trình bày riêng trong chương thứ sáu. Nội dung chương này giới thiệu các di tích tiêu biểu liên quan đến đời sống tinh thần và vật chất của nhân dân và các danh nhân văn hoá.

Mặc dù tác giả đã hết sức cố gắng nhưng sự lựa chọn các danh thắng và di tích để trình bày có thể vẫn còn khiếm khuyết. Hơn thế, việc mô tả, giới thiệu chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót. Với tất cả những tình cảm chân thành nhất đối với đất Bình Định, tác giả rất mong được bạn đọc, nhất là nhân dân và các bặc trí giả ở địa phương rộng lòng lượng thứ.

Tập sách này được hoàn thành là nhờ vào sự giúp đỡ tận tình của các đồng chí lãnh đạo Tỉnh uỷ, UBND tỉnh, Sở KHCN&MT, Sở VHTT, đặc biệt là sự cộng tác chặt chẽ của Bảo tàng tỉnh Bình Định và sự động viên khích lệ của các nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp gần xa. Nhân đây cho phép chúng tôi được gửi tới tất cả lòng biết ơn sâu sắc.

------------------------------------------------------------------