PHÁT TRIỂN CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VIỆT NAM TRONG XU THẾ HỘI NHẬP

 

          PGS.TS PHƯƠNG NGỌC THẠCH

Phó Chủ Tịch thường trực

Hội KH Kinh Tế và Quản Lý TP.HCM.

 

Trong bối cảnh toàn cầu hoá, xu thế hội nhập Việt Nam đã tham gia AFTA, mà theo lộ trình AFTA, thuế nhập khẩu sẽ giảm dần 10 -5 -0% năm 2015, năm 2006 thuế quan chung 0-5%, Việt Nam đã ký hiệp định thương mại Việt-Mỹ và đang xúc tiến việc gia nhập WTO. Để hội nhập thành công, cần thiết phải động viên tối đa mọi nguồn lực bên trong và bên ngoài. Do đó phát triển các thành phần kinh tế theo định hướng XHCN nhằm phát huy mọi tiềm năng phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội trong cơ chế thị trường theo định hướng XHCN là rất cần thiết đáp ứng không những yêu cầu thực tiễn mà cả lý thuyết.

 

1. Quan niệm và nhận thức

Lý thuyết và thực tiễn về sở hữu của nước ta cho rằng ở VN có 3 hình thức sở hữu cơ bản, đó là sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân, tương ứng có 6 thành phần kinh tế là kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài với các loại hình doanh nghiệp sau: doanh nghiệp nhà nước, cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể, tiểu chủ, công ty trách nhiệm hữu hạn, hợp tác xã, công ty cổ phần, tập đoàn kinh tế.

Với nhận thức đó, lúc đầu cho rằng kinh tế cá thể và tiểu chủ là thành phần khác về bản chất với kinh tế tư bản tư nhân. Sự phân biệt chủ yếu về giai cấp và tính bóc lột. Thực ra về bản chất kinh tế cá thể và kinh tế tư bản tư nhân đều thuộc sở hữu tư nhân, khác biệt là ở quy mô doanh nghiệp, tổ chức và trình độ  quản lý. Tư bản tư nhân VN ít vốn, thiếu kỹ thuật, thường chỉ hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ, nhà đất, chưa có khả năng lập được các nhà máy có hàng trăm triệu USD. Vừa qua Nghị quyết 2 về tiếp tục đổi mới cơ chế chính sách khuyến khích và tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân khẳng định kinh tế cá thể tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân thuộc sở hữu tư nhân.

Đồng thời, có quan niệm rằng kinh tế tập thể khác với kinh tế tư nhân, kinh tế tập thể gần với kinh tế nhà nước. Do sự phát triển của lực lượng sản xuất các cá thể tiểu chủ tự nguyện tập hợp với nhau hình thành hợp tác xã. Mô hình hợp tác xã trước đây thời kỳ bao cấp ở miền Bắc có những đặc trưng gần với kinh tế nhà nước, hiện nay với mô hình hợp tác xã kiểu mới, các cá thể tiểu chủ tự nguyện hợp tác để có khả năng cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường, cần liên kết để phát triển, cá thể tập hợp lại thành tập thể.

Mô hình hợp tác xã kiểu mới:

-   Thành phần có thể nhân và pháp nhân (hùn vốn, không cần tham gia lao động)

-   Sở hữu tập thể và sở hữu xã viên

-   Chủ nhiệm HTX có thể thuê.

-   Không khống chế địa bàn

-   Phân phối theo lao động, theo cổ phần

-   Lấy lợi ích kinh tế là chủ yếu có tính tới lợi ích xã hội.

Với mô hình này, hợp tác xã có bản chất không khác gì công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, chỉ khác về quy mô.

Vì vậy theo tôi về bản chất kinh tế tập thể và kinh tế cá thể tiểu chủ đều thuộc sở hữu tư nhân. Nghị quyết 1 tiếp tục đổi mới phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể nhấn mạnh sự cần thiết xây dựng và phát triển hợp tác xã.

Ngoài ra, hiện nay còn có nhận thức cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước không phải là tư nhân hoá. Cho rằng nếu cổ phần hoá là tư nhân hoá sẽ mất vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước, mất nguồn thu ngân sách chắc chắn, mất trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp với công nhân do đó công nhân có thể mất việc trở lên thất nghiệp. Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước, nhà nước vẫn giữõ vai trò chủ đạo khi có chính sách đúng đắn. Tại Trung Quốc, Belarut, cũng như tại nhiều nước trên thế giới, luật pháp cho phép nhà nước có quyền có cổ phần đặc biệt, người sở hữu cổ phần này có quyền thông qua hay không thông qua các quyết định quan trọng của doanh nghiệp đã tư nhân hoá. Thực tế là trong thập niên 80 vàù các năm đầu thập niên 90, ở các nước Đông Âu và Liên bang Nga đã giải tán hàng loạt các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân hoá rộng rãi nền kinh tế quốc doanh, kết quả là tình hình kinh tế rất bi đát. Có thể thấy rằng nguyên nhân do cách làm ở những nước này, tài sản nhà nước biến thành tài sản tư nhân mà nhà nước thu được nguồn tài chính khá ít ỏi. Trung Quốc và Việt Nam tiến hành cổ phần hoá mà vẫn bảo toàn được tài sản nhà nước dưới dạng cổ phần có giá.

Ở nước ta phân biệt giữa hợp tác xã và công ty cổ phần chỉ khác nhau là hợp tác xã lấy đối nhân (góp 1 triệu trách nhiệm cũng ngang 10 triệu), công ty cổ phần lấy đối vốn (góp nhiều có quyền quyết định lớn hơn), vốn của nhà nước lớn hơn 50% thuộc sở hữu nhà nước, còn dưới 50% thuộc sở hữu tư nhân. Xuất phát từ đó theo tôi, hợp tác xã và công ty cổ phần thực chất là một. Có thể nói về bản chất cổ phần hoá là tư nhân hoá. Tư nhân hoá là quá trình chuyển đổi pháp lý quyền sở hữu và quyền kiểm soát doanh nghiệp từ nhà nước sang tư nhân. Do đó sự phân chia nền kinh tế thành 6 thành phần chỉ mang tính tương đối.

Vậy có thể kết luận nền kinh tế chỉ có hai hình thức đó là sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân, có hai thành phần: kinh tế quốc doanh và kinh tế ngoài quốc doanh (kinh tế tư nhân), các loại hình doanh nghiệp có doanh nghiệp nhà nước, tổng công ty nhà nước thuộc thành phần kinh tế quốc doanh, còn cơ sở sản xuất kinh doanh, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, tổng công ty, tập đoàn kinh tế thuộc thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, kinh tế tư nhân, hay còn gọi là dân doanh. Ở các nước phát triển, thường chỉ có hai khu vực: kinh tế công và kinh tế tư  hay kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Công ty cổ phần do tư nhân khống chế được xếp vào khu vực kinh tế tư.

 

2. Một số vấn đề đặt ra.

2.1- Quan hệ giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân.

Về quan điểm phát triển kinh tế nhiều thành phần, thành phần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, khuyến khích phát triển kinh tế tư nhân, có ý kiến cho rằng nhà nước nên tập trung vào quản lý, giao cho tư nhân làm kinh tế, ý kiến khác cho rằng kinh tế tư nhân Việt Nam ít vốn, thiếu kỹ thuật không có khả năng tài chính để thiết lập các nhà máy lớn kỹ thuật  hiện đại để cạnh tranh. 

Tôi cho rằng trong tương lai, kinh tế nhà nước vẫn đóng vai trò chủ đạo như bà đỡ và cần phát triển mạnh kinh tế tư nhân. Thực vậy đối với các ngành công nghiệp nặng và các ngành thâm dụng vốn lớn cần xây dựng, thường nhà nước tổ chức cho các doanh nghiệp nhà nước trong các ngành công nghiệp nặng, hoá chất, sau đó được cổ phần hoá. Không một nước nào lại có thể đạt được sự tăng trưởng một cách bền vững, dựa chủ yếu trên cơ sở sản xuất hướng vào xuất khẩu và sử dụng nhiều lao động mà thiếu khu vực kinh tế tư nhân to lớn và năng động. Khu vực kinh tế tư nhân vừa là nguồn lực tăng trưởng, vừa là nguồn tạo thêm công ăn việc làm. Kinh nghiệm phát triển ở các nước theo kinh tế thị trường cho thấy là khi kinh tế càng phát triển thì khu vực kinh tế tư nhân càng mở rộng ra, khu vực kinh tế nhà nước bị thu hẹp lại.

Có ý kiến cho rằng muốn phát triển bền vững khu vực kinh tế tư nhân, phải phát triển mạnh khu vực kinh tế quốc doanh, các doanh nghiệp quốc doanh lớn làm bà đỡ yểm trợ cho các doanh nghiệp Việt Nam và tư nhân. Cho đến nay hoạt động của nhiều tổng công ty nhà nước vẫn là cấp số cộng: gộp các đơn vị lại với nhau, các doanh nghiệp thành viên tự hoạt động để tồn tại và phát triển, các đơn vị thành viên còn cạnh tranh nhau quyết liệt.

Tôi đồng tình với kiến nghị xây dựng mô hình công ty mẹ công ty con bền vững gắn giữa doanh nghiệp quốc doanh lớn và các doanh nghiệp tư nhân nhỏ như sau:

+ Tổng công ty là doanh nghiệp nhà nước, công ty mẹ có vốn khá lớn có cổ phần chi phối tại các doanh tư nhân, công ty con là thành viên, hưởng lợi nhuận trên tỷ lệ vốn góp sau khi cơ sở tư nhân đã thực hiện xong nghĩa vụ ngân sách. Tổng công ty chịu trách nhiệm hữu hạn trên số vốn góp vào các đơn vị  thành viên. Tổng công ty và các đơn vị thành viên đều có tư cách pháp nhân. Các công ty con là các pháp nhân độc lập, chủ động sáng tạo và linh hoạt trong sản xuất kinh doanh, có thể liên kết với các công ty khác tạo thành các doanh nghiệp cháu.

+ Công ty mẹ chỉ duyệt kế hoạch về vốn đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, doanh thu và lợi nhuận, tiền lương công nhân.

+ Công ty mẹ hỗ trợ công ty con về công nghệ và thiết bị để đáp ứng yêu cầu sản xuất, hỗ trợ về thị trường và khách hàng chỉ thực hiện khi công ty con gặp khó khăn, nhưng không bao tiêu sản phẩm.

+ Công ty mẹ chủ động tìm kiếm và nhập khẩu nguyên vật liệu với  khối lượng lớn giảm chi phí cho các cơ sở tư nhân.

+ Công ty mẹ hỗ trợ các cơ sở thành viên thâm nhập thị trường, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm.

Trong triển vọng, tôi cho rằng doanh nghiệp cổ phần sẽ chiếm phần lớn trong sản xuất kinh danh ở nước ta. Chỉ có doanh nghiệp cổ phần mới có nguồn vốn lớn, đủ khả năng đổi mới công nghệ nâng cao khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế, nhất là toàn cầu hoá, cạnh tranh trong nền kinh tế ngày càng quyết liệt. Trong doanh nghiệp cổ phần có đủ thành phần, có vốn nhà nước, vốn tập thể, vốn tư nhân, vốn trong nước, vốn nước ngoài.

Cổ phần hoá là một tất yếu khách quan do quá trình tích tụ, tập trung hoá ngày càng tăng, do tác động mạnh của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật. Nhất là toàn cầu hoá, cạnh tranh trong nền kinh tế ngày càng quyết liệt. Tích tụ và khoa học kỹ thuật đòi hỏi một lượng vốn lớn, chỉ có cổ phần hoá mới có thể huy động một nguồn vốn lớn, nâng cao khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.

 

2.2- Định giá doanh nghiệp nhà nước khi cổ phần hoá.

Phương pháp bán trực tiếp chiếm 2/3 khối lượng tư nhân hoá của các nước ở ngoài OECD. Người ta định giá dưới các cổ phần của các công ty tư nhân hoá và cán bộ công nhân viên trung bình được phân bổ 91% cổ phiếu của các công ty. Ở các nước OECD 80% khối lượng chào bán cho công chúng trên thị trường chứng khoán và hơn 50% khối lượng bán trực tiếp.

Phương pháp chào bán cho công chúng trên thị trường chứng khoán được sử dụng nhiều nhất.

Giá cả các loại chứng khoán bị tác động bởi quy luật cung cầu trên thị trường. Không thể xác định giá chứng khoán như khi mua xe hơi… mà phải căn cứ vào thực trạng và triển vọng của người phát hành chứng khoán. Việc phát hành chứng khoán có thể bán theo mệnh giá, cao hơn hay thấp hơn mệnh giá, hoặc bán trực tiếp, đấu giá.

Phương thức định giá và bán cổ phần tốt nhất là theo phương  thức đấu giá, giá chứng khoán thường sẽ được in sau quá trình đấu giá. Với tư cách là người bán ai mua giá cao sẽ bán chứ không theo kiểu định giá và cách bán cổ phần hiện nay.

Mặc dù các chứng khoán được mua bán trên thị trường chứng khoán như là mua bán chính tài sản của doanh nghiệp, nhưng vốn khả dụng của nền kinh tế luôn luôn được duy trì và phát triển. Doanh nghiệp nhà nước hoạt động không hiệu quả, lỗ vốn, nợ nần ngày càng tăng, thậm chí doanh ngiệp bị phá sản nó cũng không mất đi, mà sẽ được bán cho một cổ đông khác và cổ đông này sẽ tiếp tục duy trì sự hoạt động của doanh nghiệp. Cổ phần hoá là biện pháp có thể cải thiện những điều kiện này.

 

2.3- Chống phá giá và độc quyền

Độc quyền là một yếu tố có tác động tiêu cực đến chất lượng và hiệu quả của đầu tư, sản xuất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, do đó ảnh hưởng lớn đến phát triển các thành phần kinh tế. Ở các nước phát triển, các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, chủ yếu là các công ty cổ phần lớn, các tập đoàn kinh tế do có sức mạnh kinh tế thường có động tác phá giá và giá độc quyền trong cạnh tranh.

Ở Việt Nam hiện tượng phá giá và giá độc quyền đã xảy ra đối với các công ty nước ngoài, ngoài ra còn đối với các công ty nhà nước. Một nguồn lực chủ yếu dưới dạng vốn đầu tư, đất đai và tài sản vẫn nằm trong tay nhà nước và doanh nghiệp nhà nước tạo ra độc quyền và sự cạnh tranh không lành mạnh. Thực vậy cần tránh sự nhập nhằng giữa độc quyền nhà nước và độc quyền doanh nghiệp, giữa công ích với kinh doanh, không có doanh nghiệp công ích mà chỉ có dịch vụ công ích, những lĩnh vực cần giữ độc quyền nhà nước cũng không được biến thành độc quyền doanh nghiệp. Tất cả các doanh nghiệp đều hoạt động vì lợi nhuận, hướng tới lợi nhuận. Chính sự nhập nhằng này đã đưa đến doanh nghiệp nhà nước độc quyền, kết quả là giá hàng hoá của những doanh nghiệp này ngày càng cao đem thiệt hại đến người tiêu dùng, kể cả đến các doanh nghiệp sản xuất, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững. Giá nguyên liệu, vật tư, điện, nước, chất đốt, xăng dầu, xi măng và các dịch vụ điện thoại, hàng không mà phần lớn Nhà Nước quản lý, doanh nghiệp Nhà Nước độc quyền là những vật tư đầu vào của các ngành sản xuất có giá quá cao, cao hơn của ASEAN, Trung Quốc làm mất khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp sử dụng (giá điện cao hơn 50%, giá nước cao hơn 71%, giá cước vận tải biển cao hơn 27%, giá cước hàng không cao hơn nhiều, cước phí điện thoại quốc tế cao hơn 174% - theo đánh giá của Jetro Nhật, giá xi măng VN cao gấp 1,7 lần thế giới, giá thép VN cao hơn khu vực 20 USD/tấn).

Phải tạo ra sân chơi bình đẳng về mặt pháp lý không phân biệt đối xử doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, luật lệ phải đối xử công bằng với các doanh nghiệp không phân biệt sở hữu. Xuất phát từ đó cần bãi bỏ những đặc quyền đặc lợi của doanh nghiệp nhà nước về thương mại, thuế, tín dụng ưu đãi, cấp phép kinh doanh, đầu tư nước ngoài, đất đai. Trước mắt chính phủ phải có những biện pháp kiểm soát giá cả của những doanh nghiệp nhà nước độc quyền.

Hiện nay chúng ta có 17 tổng công ty 91, trong đó có tới 12 công ty lỗ hoặc hoà vốn, chỉ có 5 công ty là có lãi nhờ giá độc quyền hoặc được quyền định giá. Chúng ta nên nhớ rằng sản phẩm của các tổng công ty 91 ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế, bởi vì đó chính là yếu tố đầu vào của các doanh nghiệp: xi măng, xăng dầu, sắt thép, điện, vật tư nông nghiệp. Nhà Nước phải phá thế độc quyền định giá của các Tổng công ty 91.

Cần xây dựng ngay luật chống độc quyền và luật phá sản. Hiệu quả của luật phá sản doanh nghiệp như là một chức năng hữu ích thực hiện quá trình phân bố lại nguồn lực cho các đối tượng có khả năng tạo ra nguồn thu cao hơn cho nền kinh tế.

 

2.4- Phát triển nguồn nhân lực

Ở Việt Nam số cán bộ quản lý giỏi còn rất ít . Phần lớn cán bộ quản lý doanh nghiệp không được đào tạo, không có kinh nghiệm và năng lực cần thiết về điều hành doanh nghiệp trong môi trường kinh tế thị trường cạnh tranh. Nếu như các cán bộ quản lý doanh nghiệp, giám đốc doanh nghiệp nhà nước được đào tạo và có năng lực thì chắc doanh nghiệp nhà nước không bị thua lỗ và nợ nần chồng chất. Do đó vấn đề cực kỳ quan trọng là phải nâng cao năng lực của các nhà quản lý các doanh nghiệp nhà nước cũng như các doanh nghiệp tư nhân.

 

2.5- Tiếp cận vốn

Chính sách tài chính còn nhiều điều bất cập. Thực vậy theo ghi nhận tại nhiều quốc gia trên thế giới, trung bình cứ 5-7 người dân có một doanh nghiệp, tỷ lệ này ở VN là hơn 1000 người năm 2002, trong khi người dân có tiền, vốn trong dân còn lớn, song không được bỏ vào sản xuất . Hiện nay một bộ phận đáng kể nguồn vốn này đang gây cản trở phát triển kinh tế ở nước ta, thể hiện ở nguồn vốn đó không đầu tư vào sản xuất kinh doanh mà lại đầu tư vào đất đai nhà ở vì đầu tư vào đất đai nhà ở đem lại lợi nhuận cao do cơn sốt giá đất, chỉ trong vòng vài tháng giá cả đất tăng lên giả tạo gấp 3-4 lần, có nơi gấp 8-9 lần. Giá đất đạt mức chưa từng có và thu nhập từ những giao dịch này cũng rất cao. Tiền đầu tư vào thị trường bất động sản không phải là nguyên nhân duy nhất, nhưng là nguyên nhân rất quan trọng của tình trạng thiếu vốn tiền đồng trong các ngân hàng thương mại. Vay tiền mua đất tạm thời xây nhà cấp 4 cho thuê tiền thu hàng tháng gần đủ trả lãi cho ngân hàng, còn giá trị đất vẫn còn, giá cả chỉ có tăng chứ không giảm. Các ngân hàng lớn ở Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông cũng đã từng lâm vào tình trạng hết sức khó khăn khi cho vay vốn quá lớn đầu tư vào bất động sản. Tôi cho rằng không giải quyết vấn đề đầu cơ đất đai, điều chỉnh thị trường bất động sản thì nền kinh tế không những không tăng trưởng nhanh mà kém bền vững.

Các doanh nghiệp nhà nước được nhà nước cấp vốn, nợ quá hạn không có khả năng thanh toán được khoanh nợ, trong khi các doanh nghiệp tư nhân ít được vay tín dụng dài hạn, phần nhiều là vốn tự có hoặc vay với lãi suất thị trường.

Hầu hết các doanh nghiệp tư nhân phải dựa vào nguồn thu nhập của mình, vay tư nhân và chịu lãi suất thị trường để đầu tư, số vốn bình quân của các doanh nghiệp tư nhân năm 2002 chỉ mới dưới 1 tỷ đồng. Với số lượng vài tỷ đồng không đủ lập nhà máy có sức cạnh tranh. Hiện nay có 3 cách để tăng nguồn vốn cho các doanh nghiệp tư nhân. Một là các tư nhân hùn vốn với nhau để lập công ty, thường là công ty cổ phần. Hai là vay vốn tín dụng từ các thể chế tài chính với lãi suất ưu tiên không cấp theo thành phần kinh tế mà theo tầm quan trọng của dự án. Ba là nhà nước và tư nhân cùng làm, cùng đầu tư.

Ngoài ra để thu hút vốn, cần cải thiện môi trường đầu tư, cho phép doanh nghiệp tư nhân có những quyền hạn như doanh nghiệp nhà nước, kể cả được liên doanh hợp tác đầu tư với các đối tác nước ngoài.

 

2.6- Công nghệ

Khoa học công nghệ ngày càng nổi lên là một trong những yếu tố có tính chất quyết định triển vọng tăng trưởng. Ở Việt Nam  việc chuyển giao công nghệ thông qua đầu tư trực tiếp nước ngoài liên doanh hợp tác với doanh nghiệp nhà nước là chủ yếu. Các doanh nghiệp tư nhân rất ít vốn để có thể đầu tư nhập thiết bị công nghệ hiện đại, chỉ một số rất ít các công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần có vốn lớn là có khả năng.

Cần đưa ra các biện pháp khuyến khích phát triển và nâng cấp công nghệ như miễn thuế dành cho phát triển công nghệ, tín dụng cho R&D, nâng cao kỹ năng các nhân viên R&D, giảm thuế nhập khẩu đối với các thiết bị nghiên cứu, giảm thuế nhập khẩu công nghệ, nâng cấp các trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ, tăng chi ngân sách cho khoa học và công nghệ.

 

Trên đây là một số nhận thức và vấn đề đặt ra đối với phát triển các thành phần kinh tế trong xu thế hội nhập. Cần có nhận thức đúng, thống nhất, các thành phần kinh tế nước ta mới có thể phát huy đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế đất nước.